3:16 chiều - Thứ Hai Tháng Một 19, 9035

Ngôi chùa đoản mệnh bên hồ Hoàn Kiếm

Đó là ngôi chùa lớn nhất Hà Nội thế kỷ 19 với quy mô lên tới 36 tòa nhà, 180 gian nằm ngay giữa hồ sen tỏa hương thơm ngát.

Mang trong mình nhiều kỷ lục nhưng đó cũng chính là ngôi chùa được cho là “đoản mệnh”, chỉ tồn tại vài chục năm sau khi được khánh thành với quy mô lớn. Dấu tích duy nhất còn sót lại đến ngày nay chính là cây tháp cổ, tháp Hòa Phong, nằm bên bờ hồ Hoàn Kiếm – Hà Nội.

http://giadinh.vcmedia.vn/6JDnYG1u7Ulo8W6LkDM87YS4rtW4P7/Image/2012/03/30_aae42.jpg

Ảnh T.L

“Động tiên” giữa chốn kinh kỳ

Ngôi tháp nhuốm màu rêu phong nằm trên bờ hồ Hoàn Kiếm phía đường Đinh Tiên Hoàng, dường như là một điểm nhấn cổ kính giữa lòng Hà Nội hoa lệ. Nhiều du khách đến Hà Nội không khỏi ngỡ ngàng trước ngôi tháp cổ duyên dáng, nhiều người nghĩ rằng tháp là một trong những tác phẩm nghệ thuật xưa nằm trong quần thể Tháp Rùa – Hồ Gươm. Nhưng ít ai biết rằng ngôi tháp cổ ấy có một cái tên riêng biệt là tháp Hòa Phong và không hề nằm trong quần thể Tháp Rùa. Tháp Hòa Phong vốn gắn liền với quần thể chùa Báo Ân xưa, ngôi chùa lớn bậc nhất Hà thành thế kỷ 19. Tháp Hòa Phong bây giờ là di tích duy nhất còn sót lại đến ngày nay của quần thể bề thế một thời vàng son.

Công trình chùa Báo Ân lớn bậc nhất kinh kỳ thế kỷ trước, không chỉ là một công trình mang dấu ấn nhà Nguyễn, mà còn là nét lịch sử văn hóa, kiến trúc Phật giáo độc đáo, tiêu biểu cho dòng tư tưởng “cư Nho mộ Thích” (học hành theo đạo Nho nhưng vẫn chuộng theo đạo Phật) thời bấy giờ. Tòa tháp Báo Ân ở chùa Bằng (Thịnh Liệt, Hoàng Mai), nơi được xác lập hai kỷ lục Phật giáo Việt Nam: Tháp Phật giáo cao nhất Việt Nam và Tháp có nhiều tượng Phật bằng đồng nhất Việt Nam – cũng chính là hướng đến di tích chùa Báo Ân thuở trước. Tất cả đều nhằm nói lên tinh thần cứu khổ, ban vui của Bồ Tát Quán Thế Âm cho tất cả chúng sinh trong thế giới.

Chùa Báo Ân xưa được xây dựng trên bờ phía đông hồ Hoàn Kiếm vào khoảng năm 1846; với quy mô gồm 180 gian, 36 nóc nhà trên khu đất rộng gần 100 mẫu, mặt trước trông ra Sông Hồng, mặt sau dựa vào hồ Hoàn Kiếm. Bốn mặt chùa có hào nước uốn quanh, trong hào trồng sen nên thời bấy giờ người ta còn gọi là chùa Liên Trì (chùa Ao Sen). Ngoài ra, chùa Báo Ân còn được gọi bằng một số tên khác như chùa Quan Thượng, chùa Thụ Hình.

Với vị trí đắc địa ngay cạnh hồ Gươm linh thiêng, chùa Báo Ân xưa được ví như “động tiên” giữa chốn kinh kỳ với những câu ca truyền tụng như: “Gần xa nô nức tưng bừng/Vào chùa Quan Thượng xem bằng động tiên”. Quang cảnh thanh tịnh, đẹp đẽ của chùa Báo Ân khi ấy đã đi vào trong dân gian bằng những câu ngợi ca hết lời: “Phong quang cảnh trí trăm đường/Trong xây chín giếng, ngoài tường lục lăng/Rõ mười cửa động tưng bừng/Đền vàng tỏa ngọc chất từng như nêm”.

Vị quan Thượng Thư và công trình Phật giáo lớn nhất kinh kỳ

Chùa Báo Ân được xây dựng năm 1846 do Tổng đốc Nguyễn Đăng Giai đứng ra chủ trì. Người có công xây dựng nên ngôi chùa lớn bậc nhất thời bấy giờ, Nguyễn Đăng Giai vốn là người làng Phù Chánh, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình.

Ông xuất thân trong một danh gia vọng tộc, ông nội là tiến sĩ Nguyễn Đăng Hoành, cha ông là Hiệp biện đại học sĩ Nguyễn Đăng Tuân (là thày dạy học của Vua Thiệu Trị). Thuở nhỏ, Nguyễn Đăng Giai theo học với cha, năm Minh Mạng thứ nhất (1820), ông đỗ hương tiến (cử nhân) rồi lần lượt được bổ nhiệm các chức quan quan trọng trong triều Nguyễn. Ông là vị danh thần có nhiều công lao to lớn trong việc dẹp nạn cướp, chấn chỉnh binh thuyền, tiễu trừ nhiều nạn nhũng nhiễu hại dân, dẹp nhiều cuộc nổi loạn, mở nhà dưỡng tế cho nhân dân mất mùa, đói kém… Năm Bính Ngọ 1846, dưới triều Thiệu Trị, Nguyễn Đăng Giai khi ấy giữ cương vị Tổng đốc Hà Ninh (Hà Nội và Ninh Bình) đã đứng ra chủ trì, quyên tiền cho việc xây dựng chùa Báo Ân với quy mô to lớn.

Một góc chùa Bảo An

Ngôi chùa lớn bậc nhất Hà thành bấy giờ được đặt tên là chùa Báo Ân hàm chứa nhiều nội hàm sâu xa trong Phật pháp. Thượng tọa Thích Bảo Nghiêm (Trụ trì chùa Bằng, ngôi chùa có tháp Báo Ân được xếp kỷ lục Tháp Phật giáo cao nhất Việt Nam) cho hay, từ Báo Ân trong ý nghĩa nhà Phật có hàm ý nhắc nhở mọi người sống trên đời phải nhớ đến tứ trọng ân gồm: ân tổ quốc, ân cha mẹ, ân tam bảo, ân chúng sinh.

Báo đáp Tứ trọng ân là bốn ân lớn nhất, trọng đại nhất của đời người mà bất cứ ai cũng không thể nguôi quên, có lẽ là ý nghĩa sâu xa của vị quan Tổng đốc xưa khi quyết tâm đi ngược dòng thịnh hành của Nho gia thời bấy giờ mà xây dựng nên ngôi chùa Báo Ân bề thế giữa lòng Hà Nội. Quy mô, bề thế bậc nhất Hà thành, chỉ sau một năm tập trung công sức và tiền của, chùa Báo Ân đã được khánh thành vào năm Thiệu Trị thứ 7 (năm 1847).

Theo những tư liệu còn lại đến ngày nay thì chùa Báo Ân khi xưa nhìn từ con đường ven hồ phía đông dẫn vào chùa có tháp Hòa Phong, sau đó đến cổng chùa, rồi vượt qua chiếc cầu đúc lát gạch thì đến lầu hộ pháp, hai bên có bốn ngọn tháp đối xứng cao ba tầng. Tiếp đó là “Đại hùng bửu điện” tôn trí nhiều pho tượng Phật, tượng Bồ Tát được chế tác bởi những nghệ nhân tài hoa nhất. Chùa còn có hành lang tô đắp, chạm trổ cảnh “Thập điện Diêm Vương”, mô tả sự quả báo trong chốn địa ngục khổ sai. Phía sau có điện thờ Thánh mẫu, nhà tăng xá, nhà trai đường…

“Đoản mệnh”

Là ngôi chùa lớn bậc nhất kinh kỳ thuở bấy giờ, nhưng Báo Ân có lẽ cũng là ngôi chùa “đoản mệnh” nhất.

Các tài liệu còn tồn tại đến ngày nay có sự vênh nhau về năm xây dựng và năm ngôi chùa bị phá hủy, có tài liệu nói chùa Báo Ân xây năm 1842, bị phá năm 1883; có tài liệu lại viết xây dựng năm 1846, bị phá hủy năm 1888… nhưng dù theo mốc nào thì Báo Ân vẫn là ngôi chùa có thời gian tồn tại ngắn nhất trong lịch sử các ngôi chùa ở Việt Nam với “tuổi thọ” ước khoảng trên dưới 40 năm. Ngay từ năm 1876, tức chỉ khoảng 20 năm sau khi được xây dựng bề thế, chùa Báo Ân dường như đã phần nào mất đi quang cảnh như “động tiên” thuở ban đầu.

Nhà báo Trương Vĩnh Ký từng ghi chép bằng chữ quốc ngữ trong Chuyến đi Bắc kỳ năm 1876 về cảnh trí chùa Báo Ân như thế này: “Phải chi Nhà nước lo tu bổ giữ gìn thì ra một cái kiếng rất xinh rất đẹp. Mà nay thấy chùa thầy sãi ở đó, dở ngói, cạy gạch bán lần đi mà ăn, nên hư tệ đi uổng quá”.

Dấu tích duy nhất còn sót lại đến ngày nay của ngôi chùa từng một thời bề thế nhất Hà thành chỉ còn là tháp Hòa Phong rêu phong cổ kính nằm bên bờ hồ Hoàn Kiếm hơn một trăm năm nay. Tháp hình vuông gồm có 3 tầng, tầng 1 có cửa mở về bốn hướng theo lối vòm cuốn; phía trên các cửa có những chữ như: Báo Ân môn – Báo Nghĩa môn – Báo Đức môn – Báo Phúc môn. Phía tầng hai, bốn góc xây trụ vuông đặt tượng bốn con nghê đều hướng về phía đông. Tầng ba trên cùng ghi dòng chữ “Hòa Phong Tháp”, trên đỉnh nhô cao phía trên có trang trí hình tượng bầu hồ lô. Theo nhiều nhà kiến trúc, tháp Hòa Phong mang trong mình một kiểu kiến trúc ít thấy trong kiến trúc Phật giáo với kết cấu tầng 1 to và cao hơn hẳn hai tầng trên cùng. Đến bây giờ, người ta cũng chưa lý giải nổi vì sao thuở đó quan Tổng đốc Nguyễn Đăng Giai lại cho xây tòa tháp có kiến trúc đặc biệt như vậy ở cổng chùa, chứ không phải ở trong vườn tháp như các di tích chùa cổ khác.

Thăng Long – Hà Nội xưa từng có hai ngôi chùa cùng mang tên Báo Ân. Ngoài chùa Báo Ân lớn bậc nhất kinh kỳ thế kỷ 19, trước đó còn có  ngôi chùa Báo Ân được xây dựng từ thời Trần ở xã Dương Quang, huyện Gia Lâm.

Trong cuộc khai quật năm 2002 vừa qua, các nhà khảo cổ đã tìm thấy vết tích của nền móng công trình, cống thoát nước, gạch lát, đồ gốm và đặc biệt là cây hương đá có kích thước 1,6m x 0,3m ghi dòng chữ Hán “Báo Ân đại Thiền tự”.

Qua kết quả khảo cổ, người ta có thể đoán định phạm vi phân bố của di tích này lên tới khỏang trên 10.000m2, chứ không chỉ nhỏ bé theo bố cục hình chữ T như hiện tại. Ngôi “chùa Cả” (chùa lớn) nằm trên gò cao giáp với sông Thiên Đức mà dân gian vẫn còn truyền tụng chính là chùa Báo Ân này. Tuy nhiên, do việc khai thác đất làm gạch và xây dựng lò nung trong khoảng những năm 1960, nên mặt bằng của gò dựng chùa cũng đã không còn giữ được nguyên trạng.

Theo | Gia Đình

Bài liên quan:

No tags for this post.

Related posts

Filed in: Văn hóa

Comments are closed.